Viêm phổi ở trẻ là một trong những bệnh hô hấp thường gặp nhất ở trẻ nhỏ đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi. Theo thống kê gần đây nhất của WHO và UNICEF. Viêm phổi gây tử vong cho nhiều trẻ em hơn bất kỳ bệnh truyền nhiễm nào khác, cướp đi sinh mạng của hơn 700.000 trẻ em dưới 5 tuổi mỗi năm, tương đương khoảng 2.000 trẻ mỗi ngày.


Nguyên nhân gây viêm phổi trẻ em

Viêm phổi ở trẻ em có thể do virus, vi khuẩn hoặc các vi sinh vật khác gây ra. Theo WHO, những tác nhân thường gặp nhất gồm Streptococcus pneumoniae (phế cầu), Haemophilus influenzae (HI) và virus hợp bào hô hấp (Respiratory Syncytial Virus – RSV). Ở trẻ lớn, viêm phổi thường do vi khuẩn không điển hình, đại diện là Mycoplasma pneumoniae. Trong đó, S. pneumoniae là nguyên nhân vi khuẩn hàng đầu gây viêm phổi cộng đồng ở trẻ dưới 5 tuổi; đây là cầu khuẩn gram dương có vỏ và có hơn 90 type huyết thanh. Hiện nay, trên thế giới đã có vắc xin đa giá dùng để phòng bệnh do phế cầu. Ngoài ra còn các vi khuẩn khác cũng là nguyên nhân gây viêm phổi ở trẻ em như: tụ cầu, liên cầu, trực khuẩn ho gà, M. cataralis, C. pneumoniae...

Dấu hiệu viêm phổi ở trẻ em

Dấu hiệu viêm phổi ở trẻ em thường gặp là trẻ ho, sốt kèm theo ít nhất một trong các biểu hiện sau:

- Thở nhanh, tính theo lứa tuổi:

• Trẻ < 2 tháng tuổi: ≥ 60 lần/phút

• Trẻ từ 2 đến < 12 tháng tuổi: ≥ 50 lần/phút

• Trẻ từ 1 – 5 tuổi: ≥ 40 lần/phút

• Trẻ > 5 tuổi: ≥ 30 lần/phút

- Rút lõm lồng ngực: phần dưới lồng ngực lõm vào khi trẻ hít vào.

- Khám phổi thấy bất thường: giảm thông khí hoặc xuất hiện các tiếng bất thường như ran ẩm, ran phế quản, ran nổ…

Viêm phổi nặng ở trẻ em được xác định khi trẻ có các dấu hiệu của viêm phổi kèm theo ít nhất một trong những biểu hiện sau:

- Dấu hiệu toàn thân nặng:

• Bỏ bú hoặc không uống được.

• Rối loạn tri giác: lơ mơ hoặc hôn mê.

• Co giật.

- Dấu hiệu suy hô hấp nặng: thở rên, rút lõm lồng ngực rất nặng.

- Tím tái hoặc SpO₂ < 90%.

- Trẻ dưới 2 tháng tuổi.


Xử trí viêm phổi cộng đồng ở trẻ em

Chăm sóc trẻ viêm phổi cần được thực hiện đúng cách nhằm giúp trẻ nhanh hồi phục và phòng ngừa biến chứng. Trẻ có thể được điều trị tại nhà hoặc tại trạm y tế xã, phường theo chỉ định của cán bộ y tế. Người chăm sóc cần cho trẻ uống thuốc đúng liều, đúng cách; đảm bảo dinh dưỡng hợp lý, chia nhỏ bữa ăn nếu trẻ nôn; giữ mũi họng luôn thông thoáng; cho trẻ uống đủ nước và có thể áp dụng một số biện pháp, thuốc ho dân gian an toàn. Đồng thời, cần theo dõi sát tình trạng của trẻ để kịp thời đưa trẻ đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu nặng như rút lõm lồng ngực nhiều hoặc các dấu hiệu nguy hiểm toàn thân.

Đối với trẻ bị viêm phổi nặng khi chăm sóc cần đặc biệt lưu ý theo dõi sát tình trạng hô hấp và toàn thân của trẻ trong suốt quá trình điều trị. Trẻ cần được đảm bảo đường thở luôn thông thoáng, thở oxy đúng chỉ định và phát hiện sớm các dấu hiệu suy hô hấp. Việc kiểm soát thân nhiệt, hạ sốt hoặc giữ ấm cho trẻ phải được thực hiện kịp thời, đồng thời đảm bảo cung cấp đầy đủ dinh dưỡng và nước để tránh mất nước, hạ đường huyết và giúp trẻ nhanh hồi phục. Người chăm sóc cần tuân thủ nghiêm hướng dẫn của nhân viên y tế, không tự ý thay đổi thuốc, theo dõi sát diễn biến bệnh để kịp thời xử trí khi có bất thường.

Biến chứng của viêm phổi ở trẻ

Biến chứng hay gặp nhất của viêm phổi là nhiễm khuẩn máu, có thể dẫn tới tình trạng sốc nhiễm khuẩn. Vi khuẩn có thể lan tràn gây viêm màng não, viêm phúc mạc, viêm nội tâm mạc. Một số biến chứng hay gặp khác là tràn mủ màng phổi, áp xe phổi và tràn khí màng phổi.

Phòng bệnh viêm phổi trẻ em

Để giảm tỷ lệ viêm phổi ở trẻ em cần chăm sóc trước sinh, dinh dưỡng đầy đủ, tiêm phòng vaccine, cải thiện điều kiện sống và môi trường.

- Chăm sóc trước sinh

Đảm bảo tốt sức khỏe bà mẹ, tiêm phòng vaccine Rubella trước mang thai, dinh dưỡng đầy đủ, khám thai định kỳ để hạn chế tối đa trẻ sinh nhẹ cân, thiếu tháng hoặc có các bất thường bẩm sinh phát hiện muộn.

- Chế độ dinh dưỡng hợp lý

Trẻ suy dinh dưỡng, thiếu vi chất (sắt, kẽm, vitamin A, vitamin D...) làm tăng khả năng mắc bệnh và mức độ nặng của viêm phổi. Sữa mẹ làm giảm tỷ lệ viêm phổi ở trẻ nhỏ.

Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho bú đến ít nhất 12 tháng tuổi.

Chế độ dinh dưỡng ngoài sữa mẹ đầy đủ, cân đối dinh dưỡng theo lứa tuổi.

- Tiêm phòng vắc xin đầy đủ theo lịch tiêm chủng

Tiêm đầy đủ vắc xin sởi, HIb, ho gà, cúm, phế cầu là biện pháp phòng bệnh viêm phổi chủ động hiệu quả./.

Tác giả bài viết: Bác sĩ Hồ Thị Kim Dung – Khoa Nhi, Bệnh viện Phổi Nghệ An